Một nghịch lý của nghề nuôi ong dú: chuyển tổ đi mấy trăm cây số dễ hơn dời nó sang góc vườn bên cạnh.
Vì sao chuyển gần lại khó hơn
Ong dú định vị theo vị trí cửa tổ trong không gian. Ong thợ đi kiếm ăn về theo trí nhớ về chỗ đó.
- Chuyển đi rất xa: mọi mốc định vị đều mới, đàn buộc phải học lại từ đầu. Ong bay ra, lượn quanh định vị, rồi ghi nhớ chỗ mới.
- Chuyển gần vài chục mét: cảnh vật xung quanh vẫn quen, ong bay về đúng chỗ cũ theo trí nhớ — và không thấy tổ ở đó.
Kết quả là ong thợ bay quẩn quanh chỗ cũ, không tìm được đường về, và dần kiệt sức. Đàn hao đáng kể mà nhìn bên ngoài không rõ nguyên nhân.
Cách làm đúng
Cách 1: dời từng chút một
Mỗi lần dời một khoảng rất nhỏ, để ong tự điều chỉnh dần theo. Cách này an toàn nhất nhưng chậm — dời vài chục mét có thể mất nhiều tuần.
Phù hợp khi không gấp và khoảng cách không lớn.
Cách 2: dời xa rồi dời về
Nghe vòng vo nhưng hiệu quả: chuyển tổ đi thật xa vài tuần cho ong quên hẳn vị trí cũ, rồi mới đưa về chỗ mới trong vườn.
Phù hợp khi có chỗ gửi và khoảng cách trong vườn không quá xa.
Cách 3: dời một lần, chấp nhận hao
Dời thẳng tới vị trí mới và chấp nhận mất một phần ong thợ đang đi kiếm ăn.
Giảm thiệt hại bằng cách:
- Dời vào chiều tối khi phần lớn ong đã về tổ
- Đặt vật lạ ở chỗ cũ — cành lá, tấm ván — để đánh dấu là chỗ đó đã đổi
- Che cửa tổ một buổi sáng ở chỗ mới, rồi mở ra — buộc ong phải định vị lại khi ra
- Chọn ngày trời đẹp, không mưa
Khi nào buộc phải dời
| Tình huống | Có nên dời |
|---|---|
| Chỗ cũ bị ngập hoặc sắp ngập | Phải dời |
| Vườn bên cạnh sắp phun thuốc dài ngày | Nên dời tạm |
| Cây che bóng bị đốn, tổ phơi nắng | Che tạm trước, dời sau nếu không che được |
| Muốn sắp xếp trại cho gọn | Không đáng |
| Nghĩ chỗ khác tốt hơn | Cân nhắc kỹ — chi phí dời có thể lớn hơn lợi ích |
Hai dòng cuối đáng lưu ý: nhiều người dời tổ vì lý do thẩm mỹ hoặc phỏng đoán, rồi mất đàn. Chi phí của việc dời thường bị đánh giá thấp.
Tránh phải dời ngay từ đầu
Cách tốt nhất để xử lý vấn đề này là không gặp nó. Khi đặt tổ lần đầu, tính trước:
- Chỗ này có ngập không vào mùa mưa lớn nhất
- Bóng râm ở đây có bền không — cây có rụng lá theo mùa, có thể bị đốn không
- Vườn bên cạnh trồng gì, có phun thuốc không
- Lối đi có bị lấn không khi cây lớn lên
- Có đủ chỗ để mở rộng nếu sau này tăng số tổ không
Năm phút cân nhắc lúc đặt tổ tiết kiệm được cả một đợt dời tổ về sau.
Sau khi dời
- Để yên, không mở tổ ít nhất một tuần
- Quan sát cửa tổ hằng ngày — lưu lượng giảm mấy ngày đầu là bình thường
- Ghi lại ngày dời và lý do — sau này nhìn số liệu sẽ hiểu vì sao tổ đó chững lại, thay vì tưởng đàn tự nhiên yếu
- Không dời lần nữa — dời tới dời lui là cách chắc chắn làm hỏng đàn
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dời tổ ong dú trong vườn lại khó hơn chuyển đi xa?
Vì ong dú định vị theo vị trí cửa tổ. Chuyển đi rất xa thì mọi mốc đều mới nên đàn buộc phải học lại từ đầu, còn dời gần vài chục mét thì cảnh vật vẫn quen nên ong bay về đúng chỗ cũ và không thấy tổ ở đó.
Có cách nào dời tổ trong vườn mà ít hao đàn không?
Ba cách: dời từng chút một để ong tự điều chỉnh dần, dời đi xa vài tuần cho ong quên vị trí cũ rồi đưa về chỗ mới, hoặc dời một lần vào chiều tối và chấp nhận mất một phần ong thợ.
Dời tổ vào lúc nào trong ngày?
Chiều tối khi phần lớn ong đã về tổ. Nên đặt vật lạ ở chỗ cũ để đánh dấu là chỗ đó đã đổi, và có thể che cửa tổ một buổi sáng ở chỗ mới rồi mở ra để buộc ong định vị lại khi ra.
Khi nào thì đáng dời tổ?
Khi chỗ cũ bị ngập hoặc sắp ngập, khi vườn bên cạnh sắp phun thuốc dài ngày. Không đáng dời chỉ để sắp xếp trại cho gọn hoặc vì phỏng đoán chỗ khác tốt hơn — chi phí của việc dời thường bị đánh giá thấp.
Sau khi dời tổ thì làm gì?
Để yên không mở tổ ít nhất một tuần, quan sát cửa tổ hằng ngày vì lưu lượng giảm mấy ngày đầu là bình thường, ghi lại ngày dời và lý do, và tuyệt đối không dời lần nữa.